Mensen willen hun plek in de samenleving veroveren. Daarvoor moeten zij in competitie gaan met de factoren die hun die gewenste plek geven. Dat begint met de erkenning dat ze er zijn mogen, met het laten zien dat ze meekomen in het milieu waarin ze leven of willen leven. Ze richten zich op de oordelen die anderen over hen hebben en vormen daaruit een beeld van zichzelf.

Wanneer mensen vaststellen dat ze niet bereiken wat ze willen bereiken en daarin ook nog eens bevestigd worden door de omgeving daalt hun eigenwaarde, hun zelfwaardering en het vertrouwen in de eigen vermogens. Er ontstaat een toenemende angst om niet te voldoen aan de door henzelf en anderen gestelde eisen. Deze angst blokkeert weer in het bereiken van de volgende eisen. De faalangst die daaruit ontstaat, kan verlammend werken op het ondernemen van nieuwe uitdagingen en leidt tot sterk terughoudend gedrag.

Faalangst is lastig uit te leggen door degene die daar onder lijdt. Je hebt je mening over jezelf gevormd, daar een overtuiging van gemaakt en zelf vastgesteld dat deze klopt. Je schaamt je voor je falen en kan er niet over praten. Dat wordt al helemaal moeilijk tegen mensen van wie jij vindt dat je aan hun eisen moet voldoen. Je ziet immers dat anderen wel bereiken wat ze willen en van hen verwacht wordt en uitgerekend jij bent diegene die dat niet kan. Jij doet door je falen anderen te kort. Jij stelt teleur, denk je. Hoe moet je dat uitleggen. Je voelt je klein en onhandig; mislukt. Je had het die anderen zo gegund dat ze trots op je zouden zijn. Mensen praten over hun successen en jij kent alleen maar mislukkingen.

Het enige wat jij, die lijdt aan faalangst, verkeerd doet is dat je teveel naar je beperkingen kijkt en te weinig naar je mogelijkheden. Natuurlijk, je hebt zoveel ervaringen van mislukkingen. Je bent er zo vaak op gewezen. Maar het proces waar jij doorheen bent gegaan is het proces van de self-fulfilling prophecy. Door als klein kind je de kritiek van anderen en jezelf sterk aan te trekken ben je gaan geloven dat je niet voldoet en dat geloof ben je onbewust in je gedrag gaan bevestigen. En door steeds naar je ervaringen te blijven kijken, naar die beperkingen die steeds benadrukt werden, ontstond een diepe overtuiging dat je alleen maar faalt.

De ervaring bij IMET met faalangst is dat mensen die daar het slachtoffer van zijn geworden zich steeds hebben willen meten met andere mensen die andere kwaliteiten hadden dan zij. Dat is geen fout van de persoon zelf, maar is ingegeven vanuit de nadrukkelijke structuren vanuit de samenleving in de opvoeding. Als kind word je geleerd waaraan je allemaal moet voldoen en op welke wijze je dat moet bereiken. Maar veel mensen hebben andere vermogens dan de standaard vermogens. Veel mensen kunnen hetzelfde bereiken als anderen, maar op een andere, niet gestandaardiseerde, manier. Maar als je die mogelijkheid niet aangeboden krijgt of hij wordt je zelfs onthouden, dan wordt het moeilijk om je doorlopend te kunnen meten met de resultaten van anderen.

Ieder mens krijgt bij zijn of haar geboorte kwaliteiten mee. Een aantal daarvan zijn herkenbaar als familietrekken en een aantal lijken door het kind zelf meegebracht te zijn. Het totaal aan kwaliteiten past meestal redelijk in de omgeving van de persoon. Op die manier groeit het kind op in normen en waarden, met ideeën en belevingen, en met mogelijkheden en beperkingen waar het goed mee kan leven.

Soms worden ook kinderen geboren die naast de familiekenmerken een aantal krachtige eigen kwaliteiten meebrengen. Zolang deze kwaliteiten door de omgeving gestimuleerd worden om tot ontwikkeling te komen, zal het kind er vooral voordeel aan hebben.

Als deze eigen kwaliteiten echter een niveau en een diversiteit krijgen die door de omgeving (samenleving) niet opgemerkt worden of niet tot ontwikkeling gebracht worden, ervaart het - meestal nog erg jonge en rijk begaafde - kind dit als een ontkenning van de eigenheid; een ontkenning van zijn of haar complete identiteit. Dit proces vindt vooral plaats op onbewust- en op overtuigingsniveau. Het kind blijft steken in de afweermechanismen van de zelfbeschuldigingen zoals: “Ik kan het niet”, “het ligt aan mij”of “ik ben schuldig”.

Mensen hebben een drang in zich die ervoor zorgt dat de aangeboren vermogens in meer of mindere mate tot ontwikkeling kunnen komen. Bij sommige mensen is deze drang erg sterk aanwezig, bij anderen minder sterk. Maar als de persoon tot zelfbeschuldigingen komt, zal het alles doen om zijn ‘onhandige gedrag’ te verstoppen en elke activiteit waarin het zichzelf als onhandig of minderwaardig beschouwd, achterwege te laten.

Het kind schaamt zich voor zichzelf en trekt zich steeds meer uit activiteiten terug en vermindert zijn sociale contacten. Het neemt afstand tot zijn omgeving en communiceert steeds moeilijker. Het krijgt de neiging zich steeds kleiner en onzichtbaarder te maken.

Uit faalangst kunnen stemmingswisselingen en depressiviteit ontstaan.

De psychotherapie kent veel richtingen. Twee daarvan onderscheiden zich van elkaar. Enerzijds de directieve therapieën, dat zijn de sturende methodieken, waarin de psychologische vakkennis van de therapeut van groot belang is. Anderzijds de indirecte of cliëntgerichte therapieën, waarbij de therapeut zo veel mogelijk op de achtergrond blijft en het belevingssysteem van de cliënt stimuleert in het vinden van zowel de veroorzakers als de oplossingen. Bij IMET worden beide methoden integraal gebruikt.

Het kernprobleem voor deze mensen ligt in hun zelfondermijnende gedachten. Ze ervaren in elke kritiek of lage waardering voor een prestatie een sterke afwijzing van hun persoonlijkheid. Hun zelfveroordelingen vormen een onderdeel van hun ontwikkelings- en veranderingsprocessen.

Je gedachten, gevoelens, ervaringen en herinneringen, die we samenvatten onder het begrip ‘systeem’, maken je tot een onverbrekelijk onderdeel van je eigen proces. Je bent niet vrij en objectief om iets anders te gaan doen dan wat je al deed. Als je wel die vrijheid had, was je allang van je probleem afgekomen. We hebben het hier over een ernstig en diepliggend probleem. Natuurlijk kennen we situaties waarin iemand zijn gedrag is gaan beheersen. Dat is dan ook een topprestatie, maar de energie die zo iemand daarin blijvend moet steken, is niet gering.

Om op een adequate manier uit dit probleem te stappen is hulp van buitenaf belangrijk. Daar zijn verschillende methoden voor. De meest toegepaste methode is een assertiviteitstraining te volgen. Het nadeel daarvan is dat het de veroorzakers niet verandert, alleen het gedrag. Gedragsverandering is goed; zelfs noodzakelijk. Het ontdekken dat je, los van wat er allemaal in het verleden gebeurde, in staat bent voor jezelf op te komen. In veel gevallen is dat niet mogelijk als je verleden zo zwaar op je drukt dat je jezelf ontkent. Als je vindt dat je er eigenlijk niet bent, hoe kan je dan voor jezelf opkomen? Voor wie kom je dan op?

Assertiviteitstrainingen die aan het verleden van de persoon voorbijgaan, verergeren soms het probleem. Misschien kan de persoon leren op te komen voor zichzelf. Maar de kans is groot dat deze dit weer doet vanuit alleen aangeleerd gedrag, zonder dat er sprake is van een werkelijk persoonlijke mening en overtuiging. En op den duur ervaart de persoon deze uitholling opnieuw en verliest het weer zijn zelfvertrouwen omdat het zijn eigen identiteit nog steeds niet heeft leren erkennen en respecteren.

Het vinden van een veroorzaker van een klacht is de eerste stap. De volgende stap is er een positieve verandering in aan te brengen. Het handigste is dat te doen met de historische persoon in die situaties en in die leeftijden waarin de gebeurtenissen die tot de zelfontkenning leidden, plaatsvonden. Dat kan. Er zijn verscheidene technieken om de persoon terug te brengen naar herbelevingen van die momenten en in de specifieke situaties van het verleden.

De meest adequate oplossing is de persoon vanuit die herbeleving zelf oplossingen te laten vinden, die passen in de acceptatie van die persoon van dat moment uit het verleden.

Daarmee is de lading van de gebeurtenis veranderd en heeft de persoon in die situatie rust.
Door heel goed en aandachtig te luisteren naar de persoon, leert de therapeut de patronen van het belevingssysteem van de persoon kennen en vanuit die kennis de persoon te helpen bij het vinden van de meest passende oplossing. We noemen dat ‘stil luisteren’.

Bij ‘stil luisteren’ schakelt de therapeut zijn of haar eigen ideeën uit en luistert onbevangen naar wat de ander te vertellen heeft. Alleen dan komt de therapeut met een minimale filtering en ruis bij de processen die tot de klacht hebben geleid en daarmee ook bij de mogelijke oplossingen. Dat vraagt van de therapeut een grote terughoudendheid in het inschakelen van zijn of haar kennis en persoonlijke ervaringen, en een grote mate van respect voor het specifieke systeem van de ander. Naar aanleiding van de verworven inzichten in de specifieke patronen van de persoon kan de therapeut selectief kiezen op welk moment hij of zij directief, dus sturend, gaat werken of passief, volgend en onderzoekend, te werk gaat.

Faalangst wordt vaak opgebouwd vanuit een kwetsbaar belevingssysteem. Vaak ontstaat het uit veel, niet altijd waarneembare, kleine details die zich opstapelen. Angst is een waarschuwingssignaal voor gevaar en als je geen oplossing vindt om dat gevaar te keren, loopt de spanning op. Dan ontstaan stressreacties, die de persoon in een spiraal brengen van steeds heftigere emoties van spanning en onzekerheid of bedreiging.

De belangrijkste instandhouder is een mechanisme in de persoon dat veranderingen als iets heel bedreigends ervaart. De persoon wil wel veranderen, maar kan dat niet en als hij of zij al een verandering toestaat, volgt vaak een drang om dat op een andere manier te compenseren.

Andere instandhouders zijn de ankers, triggers of rituelen die het proces steeds weer in werking stelden.

De derde belemmerende factor in het veranderen van gedrag is de gewoonte, of het veilige gevoel dat de gewoonte je geeft.

Opmerkelijk is dat het veranderen van het gedrag nauwelijks inspanning vergt als de veroorzakers en instandhouders geneutraliseerd zijn. Dan ontstaat ook het veilige gevoel dat het gedrag niet meer hoeft terug te keren, omdat de veroorzakers en instandhouders er niet meer zijn.

Bij stichting IMET ervaren we vaak een verkeerde benadering van kinderen en jong volwassenen en van mensen met een stoornis. Veel van deze jongeren beleven een niet adequate benadering van hun omgeving op wat zij willen, bedoelen, ervaren en beleven.Telkens worden we geconfronteerd met de resultaten dat kinderen:

• Niet gehoord worden in wat zij bedoelen; dat ze gehoord worden op basis van wat de ontvanger ervan maakt;

• Aandacht krijgen die ze niet verlangen en de aandacht missen die ze nodig hebben;

• Niet of onvoldoende serieus genomen worden in hun eigen belevingswereld;

• Lijden aan een onderwaardering en ondervoeding van hun vermogens, en een gebrek aan respect ervaren voor diegene die ze in werkelijkheid zijn.

Bij deze miscommunicatie is geen sprake van schuld, maar meer van algemene slechte omgang in de communicatie.

Volwassenen zitten vast in hun eigen systemen en leggen vanuit die systemen claims op kinderen. De volwassen systemen worden over het algemeen rigider naarmate mensen vinden dat zij meer weten, meer ervaringen hebben, een sterke overtuiging hebben, en vinden dat zij een autoriteit zijn.

Bepaalde posities en beroepen nodigen uit tot autoritair gedrag dat belemmerend is voor een open communicatie met een kind of jongere.

In gezinnen en op scholen ervaren we vaak een grote bezorgdheid over de symptomen die iemand uitstraalt in verband met een specifieke stoornis. Vooral als het om anorectische verschijnselen gaat, suïcide-uitingen, zelfbeschadigingen en niet te plaatsen belevingen en verhalen. Het zijn symptomen die een natuurlijke, en vaak terechte, reactie van bezorgdheid oproepen.

Toch werken veel bezorgde reacties improductief. Het zijn niet de reacties die de persoon helpen. Ze vragen begrip voor hun specifieke eigenheid; geen bezorgdheid. Ze vragen een inlevende en meegaande reactie in hun belevingen; geen sturende, belerende, onderzoekende of verwijtende reactie.

De omgang met iemand die slachtoffer is van een stoornis, vergt heel veel inlevingsvermogen in wat de persoon zowel vanuit haar oorspronkelijke vermogens wil en bedoelt, als hoe ze zich door haar vertekende zelf- en wereldbeeld uit.

Bij de behandeling van faalangst is van tevoren niet vast te stellen in welke mate bepaalde veroorzakers een rol spelen bij die angst. Soms moet je, om het risico van terugval zoveel mogelijk te voorkomen, veel aandacht geven aan de veroorzakers en instandhouders. Soms is de klacht ook adequaat te behandelen vanuit de beperktere directieve therapie, zoals coaching en assertiviteitstraining. Bij IMET worden al deze methoden toegepast. Meestal is het niet een kwestie van óf de ene óf de andere methode, maar in welke mate de methoden met elkaar geïntegreerd worden toegepast.

Faalangst wordt vaak ondersteund door andere vormen van angst, zoals geluiden die suggereren dat er een inbreker is of woorden en symbolen die een negatieve betekenis hebben gekregen en het zelfvertrouwen aantasten. Vaak kunnen situaties met een negatieve ervaring steeds bedreigender worden, zoals naar school gaan, studeren, werken en sociale contacten onderhouden. In feite kan iedere ervaring met een negatieve lading over het zelfbeeld tot een fobie of angst leiden met daaraan gekoppeld gedrag dat de angst moet reduceren.

Mensen met een angst-, dwang-, identiteit- of eetstoornis zitten fundamenteel anders in elkaar dan de doorsnee mens. Ze hebben vaak zoveel meer te bieden, wat nooit bij hen ontdekt is. Ze lijden aan een hang-over, aan een zich steeds verder opstapelende ontkenning van hun fijngevoeligheid in nuances en differentiaties. Zij passen moeilijk in een generaliserende samenleving die voor hen bepaalt hoe gedifferentieerde dingen samengevoegd worden tot één ongenuanceerd geheel.

Zij lijden onder een soort Calimero syndroom. Ouderen uit hun omgeving weten het allemaal zo goed, en naar hen wordt niet geluisterd. Zij voelen zich te klein om de doorgeprikte zekerheden die zij in hun omgeving vaak tegenkomen, in de juiste context te mogen plaatsen. Ze weten niet om te gaan met incongruentie tussen verbale en non-verbale signalen. Ze zoeken oplossingen, die altijd gericht zijn op de korte termijn, zonder het overzicht te hebben van de consequenties.

Bezorgdheid, angst en paniek daarover werken contraproductief. Daartegenover staat dat meegaand luisteren, aandacht voor hun manier van denken, voelen en beleven, en een groot respect voor diegene die zij zijn, hen kan helpen. Zij verdienen de goede hulp, om veel redenen.

Veel van deze mensen ervaren voortdurend vereenvoudigde zekerheden in hun omgeving, die hen als onaantastbare waarheden door autoriteiten worden opgelegd. Daarentegen zijn zij, juist vanuit hun eigen gedifferentieerde vermogens, zoekers naar mogelijkheden, en geboren ontdekkers van nuances in de dingen om hen heen. Dit eigen systeem en de indoctrinatie van de vreemde systemen zorgt voor innerlijke conflicten en spanningen.

Ze weten niet of ze hun eigen waarnemingen en conclusies wel mogen vertrouwen. De vereenvoudigde zekerheden hebben hen geleerd om zwart wit te gaan denken. Dit geldt ook voor de ongenuanceerde keuze wie er gelijk heeft: de autoriteit of zij.

Dit hele proces, zo blijkt uit de behandelingen van Stichting IMET, begint al bij de eerste waarnemingen van het heel jonge kind. De werking ervan verloopt verder vooral op onbewust niveau.

Naar de visie van Stichting IMET is een angst-, dwang-, identiteit- of eetstoornis in beginsel geen ziekte maar een verstoring op communicatief niveau. En zover wij hebben kunnen vaststellen, lijden met name mensen met een bovennormaal geestelijk, emotioneel vermogen, afgemeten aan hun milieu, aan zo'n stoornis. We benadrukken het begrip "beginsel", want de stoornis kan uiteindelijk wél tot zeer ernstige en zelfs dodelijke ziektes lijden.

De onderstaande links hebben een relatie met het bovenstaande. U kunt deze items ook bereiken via het topmenu.

• Behandelvisie Stichting IMET
• Kennismakingstraject
• Behandeltraject
• Methode en nazorgtraject
• Statistiek